. - خلاصه مقاله ای از دکتر کاظم معتمد نژاد

خلاصه مقاله ای از دکتر کاظم معتمد نژاد

براي شناخت سوابق مطالعات و تحقيقات دربارة نقش ارتباطات در «نوسازي» و توسعة ايران، بايد از يك سو، تفكيك زماني در نظر گرفت و دوره‌هاي قبل و بعد از انقلاب اسلامي را از هم متمايز ساخت و از سوي ديگر، پژوهشهايي را كه محققان غربي يا ايراني، در خارج ايران، در اين زمينة انجام داده‌اند، از پژوهشهاي انجام شده در داخل ايران، تفكيك نمود و به صورت جداگانه، ارائه داد. به همين جهت، در اين‌جا، ابتدا تحقيقات و مطالعاتي كه در دورة پيش از انقلاب در خارج و داخل كشور صورت گرفته‌اند و پس از آن، بررسيها و پژوهشهاي انجام شده در خارج و داخل كشور، در دورة پس از ا‌نقلاب، معرفي مي‌شوند.

الف. دورة پيش از انقلاب
مطالعات و تحقيقات راجع به كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در توسعة ايران تا آخرين سالهاي پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، به شكل منظم و با هدف و برنامة مشخص، انجام نمي‌يافتند و تنها مي‌توان، برخي كتابها، مقاله‌ها و پايان‌نامه‌هاي تحصيلي و بعضي پژوهشهاي موردي پراكنده را، كه از سوي ايرانيان مقيم خارج يا داخل كشور و يا محققان غربي تهيه و تدوين گرديده بودند و تمام يا بخشهايي از آنها به نحوي به زمينه‌هاي توسعه بخشي ارتباطات، مربوط مي‌شدند. جزء اينگونه مطالعات و تحقيقات بشمار آورد. از سالهاي نيمة دهة 1340 هجري شمسي (1960 ميلادي)، پژوهشهاي ارتباطي دربارة توسعه بخشي ارتباطات در داخل كشور نيز طرف توجه قرار گرفتند و بتدريج نخستين كوششهاي منظم در اين مورد آغاز گرديدند و برخي از مؤسسات عالي آموزشي و پژوهشي و بعضي از وزارتخانه‌ها و سازمانهاي دولتي، به مطالعات و تحقيقات در مورد ارتباطات و توسعه، دست زدند.

I.پژوهشهاي خارج كشور
در ميان پژوهشهاي اجتماعي منتشر شده در خارج كشور، اولين اشاره‌ها به نقش توسعه‌بخشي وسايل ارتباط جمعي ايران را، صرفنظر از كتاب «گذر از جامعة سنتي» تأليف «دانيل لرنر» آمريكايي، مي‌توان در كتابهايي همچون «نوسازي ايران»، تأليف دكتر امين بنايي، پژوهشگر ايراني مقيم آمريكا،(12) «ايران: توسعة سياسي در يك جامعة درحال دگرگوني»، تأليف «لئونارد بايندر»، محقق آمريكايي دربارة جوامع خاورميانه(13)، و «سياست ايران: گروهها، طبقه‌ها و نوسازي»، تأليف «جيمز بيل»، محقق ايران‌شناس آمريكايي(14) ، كه از اوائل دهة 1960 تا اوائل دهة 1970، در اوج گسترش نظريه‌هاي غربي«نوسازي» جهان سوم نگاشته شده‌اند، بدست آورد.

II.مطالعات و تحقيقات داخل كشور
پژوهشهاي تخصصي در مورد نقش ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در زمينه‌هاي مختلف توسعه، كه از اواسط دهة 1340 هجري شمسي (1960 ميلادي) در داخل ايران نيز مورد توجه قرار گرفته بودند، با تأسيس نخستين مؤسسات عالي آموزشي و پژوهشي ارتباطات و اقدام بعضي از وزارتخانه‌ها و سازمانهاي دولتي، به انجام مطالعات و تحقيقات دربارة كاربرد وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي در زمينه‌هاي عمراني، سوادآموزي و آموزش عمومي و بهداشت و تنظيم خانواده و نظاير آنها، به مراحل عملي رسيدند و در آستانة انقلاب اسلامي ايران، از پيشرفت و گسترش قابل ملاحظه‌اي برخوردار شدند.

1.از تأسيس دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي...
مطالعات و تحقيقات در مورد نقش توسعه‌بخشي وسايل ارتباط جمعي، در داخل ايران، از اواسط دهة ياد شده، همزمان با نخستين تجربه‌هاي آموزش تخصصي ارتباطات، به‌ويژه روزنامه‌نگاري و روابط‌عمومي و تأسيس «دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي» و انتشار مجلة «تحقيقات روزنامه‌نگاري» ـ كه با اوج كوششهاي يونسكو براي ترويج نظريه‌ها و الگوهاي غربي كاربرد ارتباطات در توسعة كشورهاي جهان سوم و مخصوصاً چاپ كتاب معروف «ويلبر شرام» محقق مشهور آمريكايي دربارة «وسايل ارتباط جمعي و توسعة ملي» تقارن يافته بودند ـ طرف توجه قرار گرفت.
در اوايل پاييز سال 1343 شمسي، در مراسم افتتاح «دورة عالي روزنامه‌نگاري» مؤسسة كيهان ـ كه در سال 1346، به گشايش «مؤسسة عالي مطبوعات و روابط‌عمومي» و سپس با تغيير نام آن در سال 1350، به ايجاد «دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي» منتهي گرديد ـ پروفسور «ژاك لئوته» رئيس «مركز آموزش روزنامه‌نگاري» دانشگاه استراسبورگ فرانسه (وابسته به «يونسكو»)، كه براي افتتاح اين دوره به تهران دعوت شده بود؛ سخنراني خود را به اهميت وسايل ارتباط جمعي و نقش روزنامه‌نگاران در توسعة و پيشرفت ممالك در حال توسعه، اختصاص داد(34).
به دنبال انتشار كتاب معروف «ويلبر شرام» دربارة ارتباطات جمعي و توسعة ملي، كه در سال 1964 (1343 شمسي)، از سوي «يونسكو» منتشر شد، در ايران نيز به كاربرد ارتباطات جمعي در توسعة ملي توجه خاص پديد آمد. مدتي بعد، در مجلة «تحقيقات روزنامه‌نگاري»، مقاله‌هايي راجع به نقش وسايل ارتباطي و خبري در توسعة اقتصادي و پيكار با بيسوادي، انتشار يافتند(35) و بخشهايي از كتاب مذكور نيز در مجلة «نگين» منتشر شدند(36) . در سال 1348، خلاصه‌اي از اين كتاب، به وسيلة دكترابراهيم رشيدپور، عضو هيئت علمي دانشكدة علوم تربيتي دانشگاه تهران، تحت‌عنوان «ارتباط جمعي و رشد ملي: نقش روزنامه، راديو، فيلم، تلويزيون و ساير وسايل ارتباطي در تحولات اجتماعي»، در مجموعة «انتشارات مؤسسة مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران»، با پيشگفتاري به قلم دكتراحسان نراقي، رئيس وقت اين مؤسسه، منتشر گرديد(37) . برخي از مباحث اين كتاب، قبلاً نيز در مجلة تحقيقات روزنامه‌نگاري، انتشار يافته بودند. (38)
دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي هم، با آنكه هدف اساسي آن آموزش تخصصي رشته‌هاي ارتباطي بود، در كنار فعاليتهاي آموزشي و انتشاراتي خود، كوششهاي پژوهشي را نيز طرف توجه قرار داده بود. در ميان اين كوششها، بعضي طرحهاي تحقيقاتي و برخي مقاله‌هاي عرضه شده به سمينارها و كنفرانسهاي ارتباطي بين‌المللي، به مسائل توسعه بخشي ارتباطات، مربوط مي‌شدند.
پژوهش راجع به «محتواي برنامه‌هاي راديو ايران»، كه در سال 1353 به دومين مجمع بحث دربارة «خانواده و فرهنگ» در دانشگاه تهران ارائه گرديد(39) و بر نقشهاي آگاه‌كننده و آموزش‌دهندة راديو براي كمك به پيشرفتهاي اجتماعي كشور، تأكيد گذاشته بود و «طرح تحقيق در زمينة نقش ارتباطات در توسعة كشاورزي ايران»، كه در سال 1356 با همكاري استادان اين دانشكده و دانشكدة كشاورزي دانشگاه تهران، از سوي مركز تحقيقات دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي، تهيه و تدوين شد و نيز طرح تحقيقي كه در سال 1357 دربارة «استفاده از وسايل ارتباط جمعي در مقابله با آلودگي محيط‌زيست»، از طرف مركز تحقيقات مذكور براي «سازمان ملي حفاظت محيط‌زيست» آماده گرديد، از جمله طرحهاي پژوهشي ياد شده بشمار مي‌آيند.
مقالة عرضه شده، از سوي نويسنده، به سيمنار مطالعات ارتباطي پيشرفته در «انستيتوي ارتباطات شرق و غرب»دانشگاه هاوايي در تابستان 1977 (1356 شمسي)، راجع به «تأثيرات ارتباطات بر جامعة ايران»(40)، كه نقشهاي گوناگون وسايل ارتباط جمعي در كشور را بررسي كرده بود، مقاله‌اي تحت‌عنوان «ارتباطات و غربي‌سازي: وسايل ارتباط جمعي و هويت فرهنگي در ايران»، كه نويسنده به يازدهمين كنفرانس جهاني «انجمن بين‌المللي تحقيق در ارتباطات جمعي» در تابستان 1987 (1357 شمسي) در شهر «ورشو» در لهستان، ارائه كرده بود(41) و جنبه‌هاي منفي وابستگي‌هاي فرهنگي ارتباطي ايران را تجزيه و تحليل نموده بود و همچنين مقاله‌اي با عنوان «ارتباطات و قدرت در ايران» كه از طرف نويسنده به سمينار «ارتباطات و جهان سوم» در بهار 1979 (1358 شمسي) در دانشگاه «ديژون» فرانسه عرضه شده بود(40) و عوارض منفي كاربردهاي اجتماعي نامطلوب وسايل ارتباط جمعي در دورة پيش از پيروزي انقلاب اسلامي ايران را، مورد بحث قرار داده بود، نيز جزء فعاليتهاي پژوهشي دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي در زمينه‌هاي ياد شده، محسوب مي‌شوند.

2. ...تا تأسيس و تعطيل پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران
پژوهشهاي تخصصي دربارة توسعه بخشي ارتباطات، به صورت منظم، در اواسط دهة 1350 شمسي (دهه 1970 ميلادي)، با تأسيس «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران» ، رو به پيشرفت گذاشتند. اين پژوهشكده، در سال 1355 شمسي، به كوشش دكترمجيد تهرانيان ـ فارغ‌التحصيل رشتة اقتصاد سياسي از دانشگاه هاروارد آمريكاـ كه پس از بازگشت به كشور و همكاري با «سازمان راديو تلويزيون ملي ايران»، به مطالعات و تحقيقات تخصصي در زمينة ارتباطات و توسعه، پرداخته بود و «طرح آينده‌‌نگري» اين سازمان را تدوين كرده بود ـ و با همكاري سازمان مذكور و سازمان برنامه و بودجه، ايجاد شد.
براي آشنايي با هدفها و برنامه‌هاي تحقيقاتي اين پژوهشكده، مي‌توان از متن كتابچه‌اي كه در مهرماه 1355، به منظور معرفي آن انتشار يافته بود. كمك گرفت:

«... پي‌ريزي پژوهشكده، از طرح آينده‌نگري سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، كه در سال 2533 (1353 شمسي) شروع به كار كرد، آغاز شد. در قالب اين طرح پژوهشهايي انجام شد و بخش زيادي از نتايج آن انتشار يافت. مهمترين اثر عملي طرح، بازسازي تشكيلات سازمان راديو تلويزيون ملي ايران بود... از آنجا كه يكي از هدفهاي اساسي طرح آينده‌نگري، پي‌ريزي فعاليتهاي پژوهشي سازمان در زمينة خدمات پشتيباني ارتباطي در توسعة ملي بود، «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعه ايران» با همكاري سازمان برنامه و بودجه پس از پايان طرح در سال 2535 (1353 شمسي)، آغاز به كار كرد.
عوامل تاريخي مهمي كه در زمينة توسعة ارتباطي جهان به علم ارتباطات شكل داده است، در واقع تا حدود زيادي هدفهاي «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران« را نيز تعيين مي‌كنند. هدف اساسي پژوهشكده، انجام پژوهشهاي بنيادي و كاربردي در علوم ارتباطي و توسعة ملي و گسترش نقش پشتيباني اطلاعات و ارتباطات در توسعة فرهنگي، آموزشي، اقتصادي و اجتماعي كشور است. بنابراين، هدفهاي پژوهشكده را مي‌توان به زمينه‌هاي پژوهشي زير خلاصه كرد:
ـ پژوهش بنيادي در زمينه‌هاي علوم اجتماعي و تكنولوژي ارتباطات به‌منظور تحكيم مباني و گسترش ابزار علم ارتباطات به عنوان يك علم چند رشته‌اي جديد.
ـ پژوهش بنيادي در مورد نقش اطلاعات و ارتباطات در گسترش و بهم‌پيوستگي سنتهاي فرهنگي، علمي و آموزشي ارزنده و بارور گذشتة ايران و عناصر جديد اكتسابي به‌منظور شناخت نقش پشتيباني رسانه‌ها در بازآفريني فرهنگ ملي، هماهنگ با دگرگوني‌هاي مادي كشور.
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينه‌هاي توسعة فرهنگي و هنري، به‌منظور فراهم آوردن وسايل ترجمة عناصر اصيل فرهنگ ملي و منطقه‌اي ايران، به زبان و قالبهاي رسانه‌هاي همگاني (چاپ، راديو، تلويزيون، سينما).
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينة آموزشهاي چندرسانه‌اي، به منظور بالا بردن كميت و كيفيت آموزش در تمام سطوح.
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينه‌هاي اقتصادي و اجتماعي توسعة ملي و ارتباطي كشور، به منظور شناسايي و شناساندن نقش پشتيباني رسانه‌ها در ايجاد هماهنگي بيشتر ميان بخشهاي «پيشاهنگ» و «كند رو» جامعه و اقتصاد ملي.
ـ پژوهش و آموزش در زمينة شبكه‌هاي ارتباطي لازم براي پشتيباني از توسعة ملي در زمينه‌هايي مانند سوادآموزي، آموزش روشهاي نوين كشاورزي، آموزش بهداشت و تنظيم خانواده، درمان از راه دور.
ـ پژوهش، آموزش و مشاوره در زمينه‌هاي ارتباطي گسترش روابط بين‌المللي، به‌منظور ايجاد تفاهم و همكاريهاي فرهنگي و اقتصادي بين ايران و ديگر كشورهاي جهان...» (43)

پژوهشكده، زيرنظر يك شوراي عالي، مركب از رئيس سازمان برنامه و بودجه و مدير عامل سازمان راديو و تلويزيون ملي ايران و چند نفر از شخصيتهاي دولتي ديگر قرار داشت و رياست آن نيز از همان آغاز، به عهدة دكترمجيد تهرانيان، كه عضويت شوراي عالي را هم دارا بود، سپرده شده بود. فعاليتهاي پژوهشكده، سه زمينة پژوهشي، آموزشي و مشاورتي را در بر مي‌گرفتند و بر پنج محور اصلي، شامل بررسيهاي ارتباطي ـ فرهنگي، بررسيهاي ارتباطي ـ آموزشي، بررسيهاي ارتباطي ـ اجتماعي، بررسيهاي ارتباطي ـ اقتصادي و بررسيهاي ارتباطي ـ بين‌المللي، استوار شده بودند.
در طول مدت فعاليت پژوهشكده، طرحهاي تحقيقاتي گوناگوني طرف توجه گردانندگان و همكاران آن قرار گرفته بودند؛ كه برخي از آنها، پيش از تعطيل پژوهشكده در سال 1359، به مرحلة تدوين و انتشار رسيدند و بعضي ديگر، بر اثر تعطيل آن، ناتمام ماندند.
مهمترين طرحهاي پژوهشي ارتباطي منتشر شده، كه مستقيماً به كاربرد ارتباطات در زمينه‌هاي مختلف توسعه، مربوط مي‌شدند و اغلب نيز پيش از گشايش رسمي پژوهشكده، در قالب «طرح آينده‌نگري» سازمان راديوـ تلويزيون ملي ايران، تهيه گرديده بودند، بدين قرارند:
ـ نقش رسانه‌ها در پشتيباني توسعة ملي (44)
ـ نقش رسانه‌ها در پشتيباني توسعة اقتصادي (45)
ـ نقش رسانه‌ها در پشتيباني توسعة سياسي (46)
ـ نقش رسانه‌ها در پشتيباني توسة فرهنگي (47)
ـ رده‌بندي پيشنهادي برنامه‌هاي راديوـ تلويزيون در پشتيباني توسعة ملي (48)
ـ انديشة پيشرفت: پيشگفتاري بر نظريه‌هاي رشد اقتصادي و ارتباط جمعي (49)
طرحهاي پژوهشي ارتباطي ديگري مانند «بحران انرژي و ارتباطات بين‌المللي»، «نقش رسانه‌هاي همگاني در ارتباطات سياسي ايران»، «سيماي زن در رسانه‌هاي همگاني»، «بررسي تطبيقي نقش رسانه‌هاي همگاني، در توسعة آسياي باختري»، «كاربرد آموزشي رسانه‌هاي همگاني در توسعة روستايي ايران» ، «مطالعة رفتارهاي اجتماعي و رسانه‌هاي همگاني در توسعة روستايي ايران»، و «مطالعة رفتارهاي اجتماعي و رسانه‌هاي همگاني»، كه در مدت فعاليت پژوهشكده در مراحل تهيه و تدوين بودند، ظاهراً انتشار نيافتند.
دو طرح پژوهشي ديگر دربارة «گرايشهاي فرهنگي و نگرشهاي اجتماعي در ايران» و «استفاده از منبر به عنوان يك وسيلة ارتباط جمعي» نيز به مرحلة انتشار رسيدند و طرح پژوهشي «رسانه‌هاي همگاني و تحول اجتماعي در شهر سنتي يزد»، كه با همكاري مركز سنجش افكار سازمان راديو ـ تلويزيون ملي تهيه شده بود، به صورت خلاصه، به زبان انگليسي منتشر گرديد.
ترجمة يكي از انتشارات تخصصي يونسكو، تحت‌عنوان «به سوي سياستهاي ارتباطي واقع‌بينانه»، نيز به كوشش پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران صورت گرفت.
گردانندگان پژوهشكده، در آستانة تأسيس آن، در چارچوب برنامه‌هاي «طرح آينده‌نگري» سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، يك سمپوزيوم بين‌المللي دربارة «سياستهاي ارتباط جمعي در جوامع در حال توسعة شتابان» در تابستان 1354 شمسي در مشهد برگزار كردند، كه چند تن از محققان و متخصصان ارتباطي مشهور غربي، با ديدگاههاي خوشبينانة معمول در جوامع آزادي‌گرا، از جمله، «ايتيل دوسولاپول» و «اليهوكاتز» نيز در آن شركت داشتند. مجموعة مقاله‌هاي اين سمپوزيوم، كه نظريه‌ها و سياستهاي مربوط به ارتباطات توسعه‌بخش، نقشهاي جديد وسايل ارتباط‌جمعي در توسعة ملي و نيز تجربه‌هاي ملي در سياستهاي ارتباطي را در برمي‌گرفت، در همان سال به صورت پلي‌كپي از طرف «طرح آينده‌نگري» ياد شده، تكثير شد. دو سال بعد هم مجموعة نسبتاً كاملي از اين مقاله‌ها به شكل كتاب در انگلستان منتشر گرديد.(54)
گزارشي در مورد سمپوزيوم مذكور نيز پيش ازآن، از سوي پژوهشكده، به صورت پلي‌كپي،(55) انتشار يافته بود.
چند هفته پيش از برگزاري سمپوزيوم مذكور، در قالب فعاليتهاي «طرح آينده‌نگري»، سميناري با مشاركت گروهي از متخصصان و محققان ايراني عضو سازمان راديو تلويزيون ملي ايران و خارج از آن، براي بررسي در مورد «نقش رسانه‌هاي همگاني در توسعة ملي ايران» در ارديبهشت 1354 شمسي، در شيراز برگزار شده بود. در اين گردهمايي، چارچوب نظري «طرح آينده‌نگري»، ساخت كنوني و آيندة تكنولوژي و مديريت رسانه‌ها و از جمله سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، نقش رسانه‌ها در توسعة خبري و فرهنگي، توسعة سياسي و اقتصادي و توسعة علمي ـ آموزشي ايران و وضع پيام‌گيران و رسانه‌هاي همگاني و همچنين گزارش نظرآزمايي سرشناسان فرهنگي و سياسي ايران، مورد بحث و بررسي قرار گرفته بودند. گزارش كامل اين گردهمايي نيز دو سال بعد در مجموعة انتشارات مشترك سروش (انتشارات سازمان راديو تلويزيون ملي ايران) و پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران، منتشر گرديد. (56)
پژوهشكده، در كنار فعاليتهاي پژوهشي خود، از بهار 1356، يك مجلة تخصصي به نام «نامة پژوهشكده»، به زبان فارسي انتشار مي‌داد، كه تا پيش از پيروزي انقلاب، به صورت جداگانه به زبان انگليسي(57) نيز منتشر مي‌شد. «نامة پژوهشكده» از شمارة سوم، با تاريخ پاييز 1357، با قطعي جديد و در حالي كه زير نام آن عبارت «بررسيهاي فرهنگ و توسعه» اضافه شده بود، انتشار يافت.
در سالهاي 1356 و 1357، چند تن از استادان آمريكايي علوم ارتباطات، به دعوت پژوهشكده به تهران آمدند و در قالب سمينارهاي تخصصي آن، راجع به مسائل پژوهشي ارتباطات و توسعه، با محققان ايراني، به همكاري پرداختند. در ميان اين دعوت‌شدگان، دو چهرة سرشناس آمريكايي، شامل «دانيل لرنر» و «ايتيل دوسولاپول» استادان معروف «انستيتوي تكنولوژي ماساچوست» (ام.آي. تي) نيز حضور داشتند.
«لرنر» كه تا اواخر پاييز سال 1357، در تهران مانده بود، با همكاري پژوهشكده و «مركز سنجش افكار» سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، براي بازنگري نتايج پژوهش بيست‌وپنج سال پيش در مورد «گذر از جامعه سنتي: نوسازي خاورميانه»، در مدت اقامت در ايران به تحقيق جديدي دست زد، كه بر اثر انقلاب، ناتمام ماند و فقط گزارش مختصري از آن به صورت پلي كپي تكثير گرديد. (58)
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، برنامه‌ها و فعاليتهاي «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران» دچار ركود شدند. زنده ياد دكترعلي اسدي، قائم‌مقام قبلي رييس پژوهشكده، كه سرپرستي آن را عهده‌دار شده بود، كوشش فراوان كرد، تا برنامه‌هاي قبلي را دنبال كند. ادامة چند طرح تحقيقاتي و تجديد انتشار «نامة پژوهشكده» در شكل و محتواي تازة آن، از اواخر سال 1357 و نيز عرضة چند كتاب جديد در مجموعة انتشارات پژوهشكده(59)، از مساعي مهم وي در اين دوره بشمار مي‌روند. در سال 1359، تحت‌تأثير تحولات داخلي سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران، فعاليتهاي «پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران»، متوقف گرديدند و سرانجام با ادغام آن در قالب «مؤسسة مطالعات و تحقيقات فرهنگي»، وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالي، اين پژوهشكده به كلي از ميان رفت و برنامه‌هاي پژوهشي آن در زمينة ارتباطات و توسعه، به فراموشي سپرده شدند.
دكترمجيد تهرانيان، مؤسس و رييس پژوهشكدة مذكور، كه از زمان اوج انقلاب در خارج كشور به سر مي‌برد، مدت كوتاهي با دانشگاه آكسفورد انگلستان همكاري داشت. وي در سالهاي 1979 و 1980 (1358 و 1359 شمسي)، در قسمت ارتباطات و اطلاعات «يونسكو»، در مقر اصلي اين سازمان در پاريس كار مي‌كرد. پس از آن به ايالات متحدة آمريكا رفت و از چند سال پيش، به عنوان استاد علوم ارتباطات در دانشگاه «هاوايي»، به فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي خود ادامه مي‌دهد. وي در اين مدت، مطالعات و تحقيقات خويش در مورد ارتباطات و توسعه را گسترش داده و كتابها و همچنين مقاله‌هاي متعددي در نشريات تخصصي ارتباطي منتشر كرده است، كه در صفحات بعد و نيز مأخذشناسي پايان مقاله، به مهمترين آنها، اشاره خواهد شد. او در تابستان 1371، به دعوت وزارت امورخارجه، جهت شركت در يك گردهمايي راجع به آسياي ميانه، براي نخستين‌بار بعد از انقلاب به ايران بازگشت و پس ازآن نيز براي تدريس در دورة دكتراي فرهنگ ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع)، به تهران آمد.

3. كوششهاي تحقيقاتي سازمانهاي دولتي براي كاربرد ارتباطات در برنامه‌هاي توسعه
علاوه بر كوششهايي كه در مراكز دانشگاهي براي پژوهش در زمينه‌هاي ارتباطات توسعه صورت مي‌گرفتند، از اواخر دهة 1340 شمسي، در بعضي از وزارتخانه‌ها و سازمانهاي دولتي، از جمله وزارت اطلاعات و جهانگردي سابق و وزارت بهداري و وزارت آموزش و پرورش نيز به كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در برنامه‌هاي مختلف مملكتي، توجه پيدا شده بود.

الف) ارتباطات عمراني
وزارت اطلاعات و جهانگردي در اين زمان، يك بخش مطالعاتي تخصصي به نام «ارتباطات عمراني» ايجاد كرده بود. همكاران اين بخش، بر مبناي نظريه‌ها و الگوهاي غربي توسعه بخشي ارتباطات، بررسيهايي در مورد استفاده از وسايل ارتباط جمعي در راه پشتيباني از برنامه‌هاي توسعه و عمران كشور انجام مي‌دادند و در برخي سمينارها و كنفرانسهاي بين‌المللي و منطقه‌اي نيز شركت مي‌كردند. گزارش «پيشنهادهاي مقدماتي براي تأسيس يك نظام ارتباطي پشتيباني توسعه در ايران»، كه در سال 1350 شمسي به گردهمايي ترتيب يافته از سوي «برنامة ملل متحد براي توسعه» و «صندوق ملل متحد براي حمايت كودكان»،«يونيسف»، در زمينة ارتباطات پشتيبان توسعه، ارائه شده بود(60). و همچنين مقاله‌اي دربارة «ارتباطات براي توسعه: نظام ارتباطات توسعة ملي ايران»، كه در سال 1354، به سمينار «انستيتوي بين‌المللي راديو ـ تلويزيون»، راجع به «انگيزش، اطلاعات و ارتباطات براي توسعه در كشورهاي آفريقايي و آسيايي» در لندن عرضه گرديده بود(61) ، نمونه‌هايي از كوششهاي مطالعاتي و تحقيقاتي بخش «ارتباطات عمراني» وزارتخانة مذكور در دورة پيش از انقلاب، بشمار مي‌روند.

ب) ارتباطات و تنظيم خانواده
در همين دوره، برنامه‌هاي خاص مطالعات و تحقيقات دربارة كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در زمينه‌هاي بهداشت و تنظيم خانواده، نيز از طرف وزارت بهداري، دنبال مي‌شدند. براي آشنايي با اين برنامه‌ها مي‌توان، از پيش‌نويس گزارش نهايي «طرحهاي ارتباطي اصفهان» در مورد تنظيم خانواده، كه در سالهاي 1351 و 1352 شمسي، به سرپرستي «رابرت گيلسپي» و مهدي لقماني، و با همكاري «يونسكو» صورت گرفته‌اند، استفاده كرد(62). طرحهاي مذكور شامل چهار طرح بزرگ و چندين طرح كوچكتر بوده‌اند، در ميان چهار طرح بزرگ، طرح يكم، به مطالعه برنامه‌‌هاي تبليغاتي وسايل ارتباط جمعي در فعاليتهاي تنظيم خانواده در استان اصفهان، اختصاص داشته است. طرح دوم، ارزيابي نتايج آموزش فشرده براي تنظيم خانواده در دو منطقة كوچك تحت پوشش تبليغات وسايل ارتباط جمعي و فعاليت كاركنان ويژة طرح را مورد نظر قرار داده است. طرح سوم، مطالعه دربارة امكان استفاده از كارمندان متخصص در برنامه‌هاي تنظيم خانواده را برگرفته است و طرح چهارم، به بررسي چگونگي گسترش استفادة مداوم از قرصهاي ضدبارداري، مربوط بوده است.
خلاصة گزارشهاي طرحهاي بزرگ يكم و دوم، كه بيشتر بر مطالعة كاربرد وسايل ارتباط جمعي در پيشبرد برنامه‌‍‌هاي تنظيم خانواده استوار بوده است، به صورت جداگانه نيز در يكي از انتشارات تخصصي «يونسكو» در زمينة «ارتباطات و توسعة روستايي»، در سال 1977 (1356 شمسي)، انتشار يافته است. (63)

پ)ارتباطات براي سوادآموزي و آموزش
در دورة پيش از پيروزي انقلاب، نقش ارتباطات در پيشبرد برنامه‌هاي سوادآموزي، آموزش عمومي و همچنين آموزش دانشگاهي هم طرف توجه قرار گرفته بود و سازمانها و مؤسسات دولتي مختلف در اين زمينه كوششها و فعاليتهايي را دنبال مي‌كردند.
براي كاربرد وسايل ارتباط جمعي، در جهت مقابله با بيسوادي، از سوي «انستيتوي بين‌المللي شيوه‌هاي سوادآموزي سالمندان»، كه در اين دوره با همكاري وزارت آموزش و پرورش و سازمان پيكار با بيسوادي در تهران تأسيس شده بود، پژوهشهايي انجام مي‌گرديدند. در ميان اين پژوهشها، چگونگي استفاده از راديو در آموزش سالمندان، به سبب امكانات وسيع كاربرد اين وسيلة مهم ارتباطي براي بيسوادان، اهميت ويژه‌اي پيدا كرده بود. (64)
از طرف وزارت آموزش و پرورش نيز مطالعات و تحقيقاتي در جهت استفاده از وسايل ارتباطي، براي پيشرفت برنامه‌هاي آموزشي مدارس و مخصوصاً دبيرستانها، صورت مي‌گرفتند(65) . كاربرد ارتباطات و تكنولوژيهاي آموزشي، در برنامه‌هاي درسي دبيرستاني و دانشگاهي هم، از سوي دانشكده‌هاي تربيت معلم، سازمان راديو تلويزيون ملي ايران و همچنين دانشگاه آزاد، مورد توجه واقع شده بود و به همين جهت، كتابها و نشريات گوناگوني در اين زمينه، منتشر مي‌گرديدند(66) . توجه به محتواي اين كتابها و به‌خصوص، شناخت بعضي از مؤسسات آمريكايي منتشر كنندة آنها، تأثيرهاي اقتباس مستقيم و غيرمستقيم شيوه‌هاي غربي استفاده از وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي در مسير «نوسازي» را مشخص مي‌سازد. در آن دورة شيوه‌هاي مستقل محققان جهان سوم، براي كاربرد ارتباطات در راه پيشرفت و گسترش سوادآموزي و آموزش عمومي، به‌طور كلي در ايران مورد بي‌توجهي قرار گرفته بودند و حتي مي‌توان گفت به فراموشي سپرده شده بودند تا آن كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي، با ترجمة آثار برخي از اين محققان، مانند «پائولو فريره» برزيلي، تا حدودي خلاء موجود در اين زمينه برطرف گرديد.

ب. دورة پس از انقلاب
در دورة پس از پيروزي انقلاب و استقرار جمهوري اسلامي، مطالعات و تحقيقات دربارة توسعه‌بخشي وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي، از سوي پژوهشگران ايراني، در خارج و داخل كشور ادامه يافته‌اند. بديهي است كه پژوهشهاي ارتباطي اين دوره، به سبب تغيير شرايط قبلي مي‌بايست در مقايسه با آنچه پيش از انقلاب انجام مي‌گرفت، تفاوتهايي داشته باشند و ويژگيهايي پيدا كنند. اما چون برخي از مطالعات و تحقيقات عرضه شده در دورة جديد، در اوضاع و احوال پيشين آغاز شده بودند و علاوه بر آن، بعضي از پژوهشگران، به ويژه در داخل ايران، نيز با وجود دگرگونيهاي انقلابي و همچنين گسترش ديدگاه‌هاي انتقادي راديكال و جهان سومي در زمينة ارتباطات و توسعه، همان ديدگاههاي حاكم غربي را دنبال مي‌كردند، بسياري از پژوهشهاي جديد، عملاً با دورة پيش، تمايزهاي زيادي نداشته‌اند.

I.پژوهشهاي خارج كشور
در خارج كشور، مهمترين و بيشترين پژوهشهاي نظري مربوط به ارتباطات و توسعه در ايران، در دورة پس از پيروزي انقلاب اسلامي، از سوي دكترمجيد تهرانيان و دكترحميد مولانا، ارائه شده‌اند. در اين پژوهشها بيشتر بر علل شكست برنامه‌هاي «نوسازي» ايران و كاربردهاي نادرست وسايل ارتباط جمعي در حفظ قدرت خودكامة سياسي و گسترش وابستگي‌هاي فرهنگي خارجي، تأكيد گرديده است.

II.مطالعات و تحقيقات داخل كشور
در دورة پس از انقلاب، مطالعات و تحقيقات در زمينه «ارتباطات و توسعه»، متأسفانه در داخل كشور، آن‌گونه كه ضرورت ايجاب مي‌كرد، طرف توجه قرار نگرفته‌اند. تعطيل دانشكدةعلوم ارتباطات اجتماعي سابق، كه در آخرين سالهاي فعاليت خود، به پژوهشهاي مربوط به ارتباطات توسعه بخش، توجه يافته بود و مخصوصاً «انحلال» پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران، كه هدف اصلي تأسيس آن گسترش مطالعه و تحقيق در مورد كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در جهت راه‌گشايي توسعة كشور بود، در متوقف شدن اين‌گونه پژوهشها، تأثير شديد باقي گذاشتند.
در اين ميان، برنامه‌هاي تحقيقاتي بعضي از وزارتخانه‌ها و سازمانهاي دولتي، مانند وزارت اطلاعات و جهانگردي سابق، وزارت آموزش و پرورش، وزارت بهداشت و وزارت كشاورزي، براي استفاده از ارتباطات در راه تحقق هدفهاي خاص آنها در زمينه‌هاي عمراني، سوادآموزي، تنظيم خانواده و توسعة روستايي، نيز به سبب شرايط ناشي از جنگ تحميلي عراق عليه ايران و همچنين تغيير سياستها و خط ‌‌مشي‌هاي دولت، متوقف ماندند.
در سالهاي اخير، به ويژه پس از پايان جنگ، بار ديگر، توجه برخي از مؤسسات دولتي و سازمانهاي آموزشي و پژوهشي، به ضرورت انجام مطالعات و تحقيقات دربارة توسعه‌بخشي ارتباطات، جلب شده است. كوشش وزارت سابق جهاد سازندگي براي انجام پژوهشهايي در مورد استفاده از وسايل ارتباط جمعي در پيشبرد توسعة روستايي و اقدام سازمان برنامه و بودجه، به برگزاري سخنرانيها و برنامه‌هاي پژوهشي دربارة ارتباطات و توسعه و مخصوصاً «تأسيس» دانشگاه پيام‌نور و پخش برنامه‌هاي آموزشي آن از طريق سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران و همچنين پخش برنامه‌هاي درسي وزارت آموزش و پرورش از سوي اين سازمان از جمله اقدامات اميدبخش، در اين زمينه بشمار مي‌روند.
احياي رشتة علوم ارتباطات اجتماعي، كه حدود 10سال، تنها به عنوان يك گرايش كاربردي علوم‌اجتماعي در دانشگاه علامه طباطبايي فعاليت داشت، به صورت يك رشتة مستقل دانشگاهي با دو شاخة «روزنامه‌نگاري» و «روابط‌عمومي» و مخصوصاً تأسيس دورة فوق‌ليسانس اين رشته در دانشگاه مذكور، به تربيت نيروي انساني متخصص، براي مطالعات و تحقيقات ارتباطي و از جمله ارتباطات توسعه‌بخش، كمك كرده است. دروس جديدي كه دربارة ارتباطات در كشورهاي جهان سوم، در برنامة آموزشي دوره ليسانس علوم ارتباطات پيش‌بيني شده‌اند، براي تقويت مباني اين‌گونه مطالعات و تحقيقات، نقش مهمي ايفا نمودند. برنامة آموزشي دوره فوق ليسانس هم، كه از سال 1369 كار خود را آغاز كرد، اصولاً بر نياز مبرم كشور به پژوهشهاي موردنظر در اين زمينه، استوار گرديده است و به همين جهت، دروس تخصصي مهمي همچون «ارتباطات و توسعة اجتماعي»، «جهان سوم در برابر امپرياليسم ارتباطي و خبري»؛ «برنامه‌ريزي و سياستگذاري ملي ارتباطات»، «روزنامه‌نگاري براي توسعه» و «تكنولوژيهاي ارتباطي آموزشي»، كه در اين دوره، همراه با كارهاي تحقيقي خاص آنها ارائه مي‌شوند و با پايان‌نامه‌هاي تحصيلي بسياري از دانشجويان دربارة مسائل مختلف ارتباطات توسعه‌‌بخش، تكميل مي‌گردند، در آماده ساختن فارغ‌التحصيلان آن، براي گسترش و پيشرفت اين نوع پژوهشها، سهم اساسي دارند.
سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران هم در چندسال اخير، به ضرورت گسترش پژوهش در ارتباطات و توسعه، توجه پيدا كرده است و در «مركز تحقيقات و مطالعات و سنجش برنامه‌اي» اين سازمان، كوششهاي تازه‌اي در اين‌باره، دنبال مي‌شوند. برگزاري جلسات سخنراني در زمينه‌هاي مختلف ارتباطي و مخصوصاً ارتباطات و توسعة ملي، كه در سال 1367 آغاز شدند(115) و اقدام براي انتشار فصلنامه «فرهنگ ارتباطات»8 كه نخستين شمارة آن، در پاييز همان سال با چند مقاله و گزارش در مورد ارتباطات و از جمله «ارتباطات در جهان سوم» و «فرهنگ، توسعه و ارتباط جمعي در جهان سوم»، تكثير گرديد و ترجمة برخي مقالات خارجي و تكثير آنها به صورت جزوه‌هاي مستقل(116)، از نخستين كوششهاي مركز ياد شده، براي گسترش پژوهشهاي موردنظر در اين زمينه، بشمار مي‌روند.
اين مركز، در سالهاي اخير، براي برگزاري سمينارهايي دربارة ارتباطات و توسعه نيز اقدام كرده است. انجام پژوهشهايي در مورد «رابطه تبليغات و توسعه ملي»(117) و همچنين «نقش انحصارات تبليغاتي بين‌المللي در شكل‌گيري تحولات اجتماعي جهان سوم»(118) ، كه به ترتيب از سوي گروه مطالعات اقتصادي و گروه مطالعات سياسي اين مركز، تهيه و تدوين و در سال 1370 شمسي، تكثير شده‌اند، از مهمترين كوششهاي اولية آن در اين زمينه، محسوب مي‌شوند.
اقدامات معاونت مطبوعاتي و تبليغاتي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، از طريق «مركز سابق آموزش و گسترش رسانه‌ها»و «مركز مطالعات و تحقيقات رسانه‌ها»، براي انتشار فصلنامة تخصصي «رسانه»، برگزاري سمينارهاي بررسي مسائل مطبوعات ايران، با همكاري گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه‌طباطبايي، انجام پژوهشهايي دربارة مطبوعات و مخصوصاً عملكردها و كاربردهاي آنها و نيز چاپ چند كتاب تخصصي در زمينة ارتباطات را، نيز بايد از كوششهاي جديد دولتي در جهت استفاده از وسايل ارتباط جمعي در تحقق هدفهاي توسعه و پيشرفت ملي، به حساب آورد.
در سالهاي اخير، با چاپ گزارشهاي ميزگردها و مقاله‌هاي مختلف دربارة «ارتباطات توسعة» و «توسعه ارتباطات»، در شماره‌هاي فصلنامة «رسانه»، به تقويت منابع فارسي مربوط به آنها، كمك شايان توجهي صورت گرفته است. تشكيل سمينارهاي مذكور هم كه مهمترين هدف آنها، فراهم كردن زمينه‌هاي پژوهش و برنامه‌ريزي و سياستگذاري ملي ارتباطي بشمار مي‌روند و در گزارشهاي گردانندگان آنها و همچنين بسياري از مقاله‌هاي عرضه شده، بر اهميت توسعه و پيشرفت مطبوعات و ساير وسايل ارتباط جمعي و كاربرد آنها درراه تحقق برنامه‌هاي توسعه كشور، تأكيد شده‌اند، نيز از لحاظ تأثير در ايجاد شرايط ذهني مناسب، براي اجراي طرحهاي پژوهشي ارتباطي و تسهيل سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي ملي ارتباطات، نتايج مطلوبي پديد آورده‌اند. انتشار كتابهاي تخصصي ارتباطات و از جمله، مجموعة مقالات سيمينارهاي مذكور و ترجمة كتاب دكترحميد مولانا به نام «گذر از نوگرايي: ارتباطات و دگرگوني جامعه» ـ كه در صفحات قبل معرفي گرديد ـ نيز به لحاظ كمك به تقويت منابع علمي فارسي مورد نياز براي مطالعات و تحقيقات، دربارة «ارتباطات توسعه» و «توسعة ارتباطات»، بسيار سودمند بوده‌اند.

+ نوشته شده در یکشنبه چهارم تیر 1385ساعت 0:33 توسط امین رسولی |